در علم ادب و اخلاق و موعظه و فقه و سياست مدن و جغرافيا ، يونانيان كتاب داشتند اما با كتب عربى قابل مقايسه نيست نه از جهت كثرت و نه تحقيق در يونان كتاب اخلاقى مانند احياء العلوم ، و جغرافى مانند معجم البلدان نبود ، و در رياضى خصوصا حساب و جبر و مقابله و هيات و نجوم مسلمانان بر يونانيان تفوق عظيم داشتند ، و يونانيان از علم حساب و جبر و مقابله تقريبا هيچ آگاه نبودند و ارثماطيقى يونانى علم ديگر بود غير حساب و اين اعداد 1 ، 2 ، 3 ميان آنها معمول نبود و در ساير علوم حكمى و طبى هم از آنها كمتر نبودند بلكه رجحان داشتند و اينها همه از بركت قرآن است و ما اين سخن را به گزاف نگوئيم كه تجربه و تاريخ بر آن گواه است عرب و همه مردم مشرق را پيش از اسلام اين نبوغ و ترقى نبود كه با يونانيان همسرى كنند ، اما پس از اسلام چنان ترقى كردند كه يونانيان و اتباع آنها را برانداختند و درگذشتند و چون هر يك يك علوم را نظر كنيم قرآن سبب آن گرديد در آغاز اسلام علم مسلمانان فقط فرا گرفتن قرآن بود و الفاظ و معانى آن را از صحابه و تابعين ياد مىگرفتند ، و چون الفاظ آن را كلام خدا مىدانستند به حفظ كردن كلمه به كلمه آن مىكوشيدند و علم قرائت پديد آمد آنگاه براى حفظ آن از خطاى در اعراب و بنا و صحت و اعتلال صرف و نحو تدوين شد ، و تدوين اين دو علم بى تتبع لغت و قواعد ادبى ديگر ميسر نبود آنگاه براى دريافتن فصاحت و بلاغت قرآن علم معانى و بيان پيدا شد و براى دانستن تفسير و معانى اين كتاب كريم به اكثر علوم نيازمند گشتند چون تاريخ و هيات و كلام و امثال آن تا آيات قرآن را تفسير كنند و چون قرآن به متابعت رسول و اطاعت اوامر فرموده بود محتاج به ضبط كلام او گشتند و به تدوين احاديث آن حضرت پرداختند و در صدد جمع گفتار او برآمدند و براى آنكه حديث دروغ را از راست تشخيص دهند ناچار گشتند در علل نفوس تامل كنند و بدانند چه صفتى در نفوس بشر آنان را وادار به دروغگوئى يا مجبور به راستگوئى مىكند زيرا كه دروغ ساختن هم در نفوس بشر علل و قواعد منظمه دارد و راست گفتن همچنين و محتاج به شناختن و